Cụ Võ Khắc Triển - Người con ưu tú của Làng Mỷ Lộc - An Thủy

Võ Khắc Triển: 
Làng Mỹ Lộc, thi đỗ 4 khoa tú tài, 2 khoa cử nhân và 1 khoa tiến sĩ – khoa thi hội cuối cùng của triều Nguyễn 1919. Cụ làm quan ở nhiều nơi, tri huyện ở Thạch Hà - Hà Tĩnh, tri phủ An Nhơn - Bình Định, tri huyện Đồng Xuân - Phú Yên, án sát ở Quảng Trị… ở đâu cụ cũng có hành động thương xót và bênh vực người nghèo. Có lần lính bắt được người nghi là cộng sản đem trình, cụ bảo: Đồ ấy làm được trò trống chi, đuổi đi kẻo bẩn công đường. Một lần khác bắt được một thanh niên có nghi vấn, khi hỏi cung thẩm vấn cụ gợi ý để trả lời câu hỏi như là vô tội rồi cho đi… Do vậy chính phủ Nam triều không ưa và ép cụ về hưu sớm khi mới 55 tuổi.

Đầu năm 1947, một lần cụ Đốc Oanh (Lê Tú Oanh) ở Đại Phong sang chơi tài bàn, giữa chừng cụ Đốc Oanh hỏi: Tây đổ bộ lên Huế rồi! Anh tính sao? Cụ án Mỹ Lộc bình thản trả lời: “Tuế hàn nhiên hậu tri tùng bách” (khi mưa rét bão bùng ắt sẽ biết sức mạnh, sự chịu đựng của cây tùng, cây bách). Cụ ví mình như cây tùng bách sẽ vững vàng trước sóng gió. Năm 1948 viên huyện trưởng huyện Lệ Thủy về bẩm cụ: Thưa cụ, Đức Bảo Đại có ý vời cụ ra làm Tống trấn Trung phần, nếu cụ đồng ý cấp trên sẽ cho 1 tiểu đoàn yểm trợ cụ về Đồng Hới rồi đưa cả gia đình lên máy bay vào Huế. Cụ án ra vẻ lãng tai, 2, 3 lần hỏi lại: Ngài nói chi tui nghe không rõ? Viên huyện trưởng thấy không thể lay chuyển “ông già Việt Minh” ấy theo mình, đã rút lui có trật tự. Cuối năm 1948, khi tiếng súng xâm lăng bắn vào gần nhà, cụ đưa gia đình tản cư lên làng Quy Trình ven Trường Sơn chịu bao cảnh thiếu thốn.

Năm 1949 trước khi hồi cư về vùng địch hậu (sau hói Tuy) cụ đi bộ từ làng Quy Trình (xã Phú Thủy - Lệ Thủy nơi cụ tản cư) ra xã Vạn Ninh (Quảng Ninh) xa hơn 15km để trình xin Ủy ban tỉnh, hứa một lòng sắt đinh, nói một lời chung thủy trước sau nguyện làm theo lời của cụ Hồ, ý của Đảng, lòng dân. Thật vậy, 8 người con trai gái của cụ như các anh chị Vui, Vẻ, Vang, Sang, Giàu, Việt, Mai, Hồng đều tham gia kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ lập được chiến công.

Ông Nghè Võ Khắc Triển (1883 -1966) là vị tiến sĩ cuối cùng thời nhà Nguyễn. Ông người làng Mỹ Lộc, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình. Năm 17 tuổi, chàng trai trẻ này lên núi Đâu Mâu, xem người xưa lập chiến khu chống Pháp, đã nhìn thấy tình yêu nước, yêu dân tộc cao cả như núi, anh tự đặt cho mình tên “Thiếu Đâu” (Núi Đâu Mâu non trẻ). Rồi chàng trai trở về, mang trong lòng lời hứa lớn lao đó, anh quyết chí học tập, lập thân. Năm Kỷ Mùi 1919, khoa thi Đình năm Khải Định thứ tư, ông đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân (bia Tiến sĩ hiện còn tại Văn Miếu Huế). Con đường khoa hoạn mở lối, giúp ông thực hiện ý nguyện mình: hỗ trợ cho cộng đồng sống hòa thuận (trong cách xử án), cứu nguy cho các chiến sĩ cách mạng lỡ sa vào tay giặc (năm 1929 ông giải thoát cho Nguyễn Tất Thành ra khỏi nhà giam An Nhơn - Bình Định), cứu đói người nghèo (1945 ông đã ủng hộ cho Đoàn Thanh niên Cách mạng đấu tranh với huyện trưởng cho mở kho thóc huyện Lệ Thủy cứu đói cho dân). Ông đã kinh qua nhiều chức vụ, nhưng không được lòng cấp trên nên được cho nghỉ hưu sớm năm ông 54 tuổi. Sau đó, vua Bảo Đại cho người mời ông vào chức Tổng Trấn Trung phần, ông kiên quyết từ chối. Sau chiến thắng Điện Biên, khi ông đã 73 tuổi, ông nhận lời mời của Chính phủ cách mạng, làm công tác nghiên cứu dịch thuật và hiệu đính các tác phẩm Hán Nôm tại Viện Văn học, rồi Viện Triết học tại Hà Nội. Ông lao động tích cực, cho đến một ngày ông mất đột ngột trong khi còn tại chức, trong nỗi tiếc thương của bao người (27/6/1966 nhằm 9/5 Âm lịch).