|
* Thưa bà, tại sao chàng trai trẻ 17 tuổi Võ Khắc Triển rũ bạn bè lên núi Đâu Mâu?
- Đó là căn cứ khi xưa của phong trào Cần Vương chống Pháp. Nhưng thuở ấy theo nếp nhà, tất cả các chàng trai trẻ, điều trước tiên là phải học hành.
* Được biết ông là một trong 7 vị tiến sĩ, trong khoa thi cuối. Bà có thấy văn bia này không?
- Bảy vị trong cùng một văn bia, đặt tại Văn Miếu Huế. Tại đây có 32 văn bia thuộc triều nhà Nguyễn. Mặc dù thời gian và chiến tranh, các văn bia hầu như vẫn nguyên vẹn.
* Các quan địa phương khi xưa kiêm luôn việc xử án, ông có giúp gì cho dân?
- Đối với dân, ông rất ôn nhu, tìm cách hòa hoãn khi có tụng kiện và bản thân ông lại sống cần kiệm, nên người dân đặt cho ông nhiều tên gọi: “ông quan hòa” (hòa hoãn), “ông quan cà” (thích ăn dưa cà).
* Ông có cảm tình với cách mạng? Bằng cách nào ông giúp cho “chàng trai” Nguyễn Tất Thành?
- Ông có người bạn vong niên là ông Nguyễn Sinh Sắc, lúc ông Sắc làm Thừa chỉ ở Huế. Ông biết ông Thành là con ông Sắc. Nên khi Nguyễn Tất Thành bị giam ở phủ An Nhơn, nơi ông làm Tri Phủ, ông tìm cách thả ra và cho ông Thành 20 đồng bạc Đông Dương, bảo trốn đi. Đó là cuối năm 1929, khi ông Thành từ Xiêm về qua đường 9, định trở vào Nam thì bị bắt tại An Nhơn - Bình Định.
* Chị biết gì về nạn đói năm 1945?
- Lúc ấy ba tôi đang nghỉ hưu ở quê nhà huyện Lệ Thủy (1945 - 1950). Ba tôi đã tủng hộ cuộc đấu tranh để được mở kho thóc của huyện. Mỗi ngày tại đình làng trong cả huyện, dân đinh nấu cháo cấp cho từng hộ dân, trong nhiều tháng liền, cho đến ngày gặt lúa mới. Làng xã trong huyện tôi vì thế tránh được nạn đói.
* Sau khi nghỉ hưu, vua Bảo Đại mời ông tham gia một chức vụ quan trọng, ông từ chối cách nào, thưa bà?
- Đơn giản là ông nói: Tôi già yếu, chân chậm mắt mờ tai điếc, thế thôi.
* Khi làm việc ở các Viện Văn học, Triết học, các đồng sự nhận xét về ông ra sao?
- Lúc ấy nhà thơ Vũ Khiêu làm Viện trưởng. Mọi người hay nói đùa nhau, ba tôi là một “tự điển sống”. Ông có thể dẫn giải cho mọi người những điển cố, sự tích mà không cần tra cứu. Ông làm việc cẩn trọng trong từng chi tiết văn sách.
* Sức khỏe ông ra sao, thưa bà?
- Mặc dù làm việc nhiều như thế, ông không hề mệt mỏi. Một ngày hè oi bức, ông mất nhanh, vì tai biến.
* Ông có kịp để lại cho các con những gì không, thưa bà?
- Rất nhiều văn thơ và tài liệu dịch thuật. Là hoài bảo của ông, qua đôi câu đối mà anh em chúng tôi thuộc nằm lòng:
CHỈ THỬ NHẤT PHIẾN BÀ TÂM,
NGUYỆN THẾ THƯỢNG TÌNH NHÂN THÀNH QUYẾN THUỘC.
AN ĐẮC VẠN GIAN QUẢNG HẠ,
TÍ THIÊN HẠ HÀN SỈ CÂU HOAN NHAN.
(Dịch nghĩa như sau:
Tôi chỉ có một mảnh lòng nhân từ, nguyện cho người hữu tình trên thế gian đều thành quyến thuộc.
Làm tế nào để được một vạn gian nhà rộng giúp cho hàn sĩ trong thiên hạ đều được vui tươi.
Dịch thơ:
Từ tâm một mảnh với đời
Nguyện thành quyến thuộc của người thế gian
Ước nhà rộng có vạn ngàn
Nhân gian hàn sĩ an nhàn vui tươi.
* Bà tự hào nhất ở ông điều gì?
- Là một nhà Nho có khí tiết, có tấm lòng. Ông còn như là một nhà tiên tri nữa. Khi còn ở chiến khu, ông làm Chủ tịch Liên Việt huyện Lệ Thủy, ông nói trong cuộc mít-tin toàn huyện: Ta sẽ thắng Pháp và sẽ thắng thằng thứ hai, thứ ba nữa mới độc lập hoàn toàn. Năm 1966 khi làm việc ở Viện Triết học, ông viết:
Tết Đinh Vị tới đây, quả mùi chín, ngày mai thống nhất,
Thắng Điện Biên dịp nữa, hoa xinh tươi, sân khấu liệt cường
(Ông đã tiên tri sẽ có một trận Điện Biên Phủ nữa và năm 1972 là trận Điện Biên Phủ trên không)
* Bà có đông anh em không?
- Chúng tôi còn tất cả 8 người, trong đó 7 anh em trai, tất cả tham gia cách mạng. Tôi thứ sáu.
* Bà là người con gái duy nhất, lại giỏi văn thơ. Ông quý bà lắm?
- Nhiều anh em tôi học rất giỏi và đỗ đạt cao. Nhiều người trong làng tôi cũng thế. Mọi người như được ơn phước “địa linh nhân kiệt”.
* Bà là đời thứ mấy trong gia tộc?
- Ông Tổ đời 1 tên Võ Khắc Bình, mộ hiện còn ở tại thác Ro, An Mã, Lệ Thủy, Quảng Bình. Từ đường họ Võ Khắc ở Mỹ Lộc, Lệ Thủy, Quảng Bình. Gia phả ghi ông Tổ có 3 người con trai. Tính theo trực hệ, anh em tôi thuộc đời thứ 9.
* Xin bà đọc cho chúng tôi nghe vài câu thơ bà viết về cha của mình
- Trong bài Nhớ cha:
Giữ lòng chính đại quang minh
Yêu tổ quốc yêu hòa bình tha thiết
Yêu quê hương đồng bào nồng nhiệt
Đem tài năng tâm quyết dâng đời
Thủy chung trọn vẹn tình người
Vì chính nghĩa không rời chân lý.
* Cám ơn bà về những thông tin quý giá này.
| 
.jpg)
